Bài thơ “Tiếng gà trưa” (Xuân Quỳnh), đôi điều suy nghĩ.

Tháng Mười Một 15, 2017 6:58 chiều

                    

          Văn học là món ăn tinh thần không thể thiếu của con người trong xã hội.  Vì nguồn gốc của văn là tình cảm, là lòng vị tha, văn học sáng tạo ra sự sống, góp phần bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm cho chúng ta. Học văn, chúng ta biết cách yêu thương, chia sẻ, biết cách làm người. Khi đọc một tác phẩm văn học nó sẽ giúp ta có thêm cảm xúc và tình cảm. Có người khi đọc một tác phẩm vì quá hay và xúc động mà rơi cả nước mắt vì người ấy đã biết thả cả tâm hồn của mình vào văn học.  Văn học không những giúp ta quên hết nỗi buồn mà còn giúp ta biết yêu cuộc sống hơn qua những nhân vật và sự việc trong tác phẩm. 

          Để giúp các em yêu thích bộ môn chúng tôi giới thiệu đôi điều suy nghĩ về bài thơ Tiếng gà trưa của nhà thơ Xuân Quỳnh.

          Xuân Quỳnh, nhà thơ nữ xuất sắc nhất của nền thơ hiện đại Việt Nam. Thơ Xuân Quỳnh sôi nổi, trẻ trung, sâu sắc và giàu nữ tính. Bên cạnh những bài thơ tình tha thiết cháy bỏng, Xuân Quỳnh còn một mảng thơ viết về những chuyện bình dị, gần gũi trong đời sống thường nhật trong gia đình với tình cảm gia đình, mẹ con, bà cháu…Bài thơ Tiếng gà trưa là một bài thơ như thế.

          Bài thơ ra đời trong thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước. Như nhiều tác phẩm đương thời, bài thơ hướng vào chủ đề chung của cả nền văn học lúc bấy giờ là lòng yêu quê hương, đất nước. Do đó, tuy bài thơ có nhiều kỉ niệm riêng của bản thân nhà thơ, nhưng ta thấy trong cái tôi rất riêng của người nghệ sĩ là cái ta chung của cả một thế hệ, một dân tộc. Tất cả được hòa hợp tự nhiên, tỏa ra nguồn cảm hứng vừa thân thương, gần gũi, vừa cao cả thiêng liêng, lay động lòng người. Nhà văn Lê Minh Khuê đã nói lên cảm xúc của mình về bài thơ như sau: “ Từ những ngày còn tuổi mười tám đôi mươi, tôi đã đọc và yêu thơ Xuân Quỳnh. Không thể không trào nước mắt khi đọc những câu:

Trên đường hành quân xa

Dừng chân bên xóm nhỏ

Tiếng gà ai nhảy ổ

 Cục..cục tác cục ta

Nghe xao động nắng trưa

 Nghe bàn chân đỡ mỏi

 Nghe gọi về tuổi thơ…

 Những câu thơ giản dị như những bài hát đồng dao, nhưng nó làm tim ta thắt lại vì nó trong trắng, sinh động và thân thiết”.

          Quả đúng như vậy, đoạn một của bài là hình ảnh Người chiến sĩ chống Mĩ cứu nước- đoàn quân ra tiền tuyến, trong đó có nhà thơ – kể về một sự việc bình thường mà rất thú vị: Trên đường hành quân, lúc tạm nghỉ ở một xóm nhỏ bên đường, người chiến sĩ bỗng nghe tiếng gà nhảy ổ vang lên

“Cục…cục tác cục ta”. Câu thơ có kết cấu đặc biệt: ngắt nhịp 1/2/2; lặp âm kết hợp sử dụng dấu chấm lững càng mô phỏng sát và rất đúng tiếng gà.

Tiếng gà rất đỗi gần gũi, thân thương, làm xao động, làm dịu bớt cái nắng trưa gay gắt, xua tan những mệt mỏi nơi người chiến sĩ…và đánh thức những kỉ niệm xa xưa, gọi về tuổi thơ, đưa các anh các chị sống lại những năm tháng hồn nhiên, tươi đẹp.

          Trong những ngày cả nước chống mĩ sôi sục và ác liệt, âm thanh tiếng gà trưa dường như góp phần làm dịu đi không khí nóng bức của chiến tranh, mở ra một không gian thanh bình sâu lắng, giúp những người chiến sĩ tìm lại được chút thời gian yên tĩnh trong cõi lòng để lắng sâu suy cảm.

          Sau tiếng gà nhảy ổ ở hiện tại, sang đoạn hai, tiếng gà gọi về những kỉ niệm tuổi thơ. Ba khổ, hai mươi sáu câu nối nhau cùng với tiếng gà trưa điệp lại, chúng ta được cùng người chiến sĩ ấy sống lại những ngày tháng thật dịu êm trong tình yêu thương của bà, và…những câu chuyện về những con gà mái cũng rất đáng yêu. Nào là hình hài và màu sắc của những chị “ gà mái mơ, khắp mình hoa đốm trắng”, “gà mái vàng, lông óng như màu nắng”. Một bức tranh gà mái mơ, gà mái vàng tuyệt đẹp. Nào là chuyện nhìn gà đẻ, bị bà mắng yêu. Nào là hình ảnh bà soi trứng, theo dõi quá trình gà ấp với bàn tay khum khum, với tấm lòng chắt chiu, nâng đỡ từng sự sống nhỏ nhoi trong từng quả trứng.

Rồi chuyện bà:

Mong trời đừng sương muối

Để cuối năm bán gà

Cháu được quần áo mới

Ôi cái quần chéo go

Ống rộng dài quét đất

Cái áo cánh trúc bâu

Đi qua nghe sột soạt…

          Qua những dòng thơ êm nhẹ, hình ảnh người bà Việt Nam hiện lên đẹp như một bà tiên vậy. Bà tần tảo, chắt chiu, dành dụm từng quả trứng, từng chú gà con, như chắt chiu, nâng đỡ những ước mơ hạnh phúc nhỏ bé, đơn sơ của đứa cháu yêu. Hình ảnh đứa cháu được mặc bộ quần áo mới do công lao nuôi gà của bà ban tặng, hồn nhiên, ngây thơ làm sao. Chỉ là bộ quần áo được may bằng những loại vải rẻ tiền nhưng đứa cháu đã vô cùng cảm động, sung sướng, bởi vì đó là bộ quần áo được may bằng cả tấm lòng của bà dành cho cháu. Đứa cháu năm xưa giờ đã là chiến sĩ, người con ấy đã được lớn lên trong tình yêu thương, nâng đỡ của quê hương, của những người ruột thịt. Riêng nữ sĩ Xuân Quỳnh, có lẽ mối tình sâu nặng và ân nghĩa nhất là tình bà cháu. Nếu không nhớ thương và biết ơn bà, làm sao mà viết được những dòng thơ ghi lại những kỉ niệm đẹp như thế.

          Từ tiếng gà trưa gọi về những kỉ niệm tuổi thơ ở đoạn hai, đến những câu thơ cuối, người chiến sĩ – tác giả Xuân Quỳnh- trở lại với cuộc sống của con người hiện tại. Tiếng gà trưa trở thành tiếng nói của quê hương, của những người ruột thịt, của cả dân tộc và đất nước lúc bấy giờ nhắc nhở giục cĩa người cầm súng. Họ tự nhủ và nhắn với bà:

 Cháu chiến đấu hôm nay

Vì lòng yêu Tổ quốc

Vì xóm làng thân thuộc

Bà ơi, cũng vì bà

Vì tiếng gà cục tác

Ổ trứng hồng tuổi thơ

          Từ kỉ niệm về tình bà cháu, cảm hứng thơ mở rộng hướng tới tình yêu đất nước, nhắc nhở, giục giã những chiến sĩ – trong đó có nhà thơ- hãy chắc tay súng tiến lên chống kẻ thù xâm lược, bảo vệ gia đình, làng xóm, quê hương và nền độc lập, tự do của Tổ quốc.

          Cả bài thơ là dòng hồi ức tuôn chảy không ngừng của một người chiến sĩ trên đường hành quân ra mặt trận. Kỉ niệm tuổi thơ luôn là những tình cảm thân thương, ngọt ngào nhất trong cuộc đời mỗi chúng ta. Đó cũng là nguồn động viên tinh thần chiến đấu của người lính. Nhà thơ Chế Lan Viên đã viết:

 Ôi Tổ quốc ta yêu như máu thịt

Như mẹ, như cha, như vợ, như chồng

Ôi Tổ quốc nếu cần, ta chết

Cho mỗi ngôi nhà, ngọn núi, con sông.

          Cũng trong nguồn cảm hứng dạt dào và thiêng liêng ấy, Xuân Quỳnh đã chọn một cách thể hiện giản dị hơn, gần giũ hơn mà cũng không kém phần sâu sắc.

          Bài thơ Tiếng gà trưa bắt nguồn từ hoàn cảnh riêng của nhà thơ Xuân Quỳnh: mẹ mất sớm, cha sinh sống nơi xa, Xuân Quỳnh trải qua một tuổi thơ lam lũ trong sự đùm bọc, yêu thương của bà nội. Đến đây, ta chợt nhớ nhà thơ Bằng Việt cũng có một tuổi thơ như thế, cũng được sống trong tình yêu thương, chăm lo, dạy bảo của bà: Cháu ở với bà, bà bảo cháu nghe/ Bà dạy cháu làm, bà chăm cháu học. Có lẽ cũng giống như nhà thơ Bằng Việt, kỉ niệm về những năm tháng tuổi thơ luôn là bóng mát đi theo suốt cuộc đời nhà thơ Xuân Quỳnh, và những kỉ niệm ấy chính là sức mạnh, là nguồn động viên to lớn đối với nhà thơ trong cuộc sống cũng như trong chiến đấu.

          Bài thơ khép lại, nhà thơ Xuân Quỳnh đã cho chúng ta hiểu được một điều: Tình yêu quê hương đất nước có gì xa lạ đâu, nhiều khi nó được bắt đầu từ tình cảm gia đình, từ tình bà cháu, giống như nhà văn Ê ren bua từng nói: Lòng yêu nhà, yêu làng xóm, yêu miền quê trở nên lòng yêu Tổ quốc.

 

 

     Người thực hiện: Trần Thị Nguyệt